یکی از چالش های مهم برای درمانگران درمان هیجان مدار EFT، کار با مراجعانی است که از ورود به دنیای هیجانی خود پرهیز می کنند یا به شدت مقاوم به تغییر هستند. این افراد ممکن است سکوت کنند، به منطق و استدلال پناه ببرند یا با خشم و دفاع، از ابراز احساسات جلوگیری کنند. در حالی که درمان هیجان مدار EFT بر هیجان های عمیق و نیازهای دلبستگی تمرکز دارد، مقاومت یا اجتناب می تواند روند درمان را متوقف کند.
این مقاله به درمانگران کمک می کند با نگاهی علمی و کاربردی، مراجعان مقاوم یا اجتنابی را بهتر درک کرده و مسیر جلسات درمان هیجان مدار را هدایت کنند. آشنایی با آموزش های تخصصی انجمن هیجان مدار ایران (آیرفت) نیز می تواند برای درمانگرانی که با این گروه از مراجعان کار می کنند، بسیار کمک کننده باشد.
چرا مقاومت یا اجتناب رخ می دهد؟
۱. سبک دلبستگی اجتنابی
فرد از کودکی آموخته است که نیازهایش پذیرفته نمی شود؛ پس آن ها را پنهان کرده تا کمتر آسیب ببیند.
۲. ترس از آسیب پذیری
ابراز احساسات معادل «ضعف» یا «خطر طرد شدن» تجربه می شود.
۳. تجربه های آسیب زای گذشته
بی توجهی، خیانت یا سوءاستفاده می تواند باعث ساختن «دیوار دفاعی» شود.
۴. شرایط فرهنگی و اجتماعی
در فرهنگ ایرانی، بسیاری از مردان یاد می گیرند که گریه و ابراز ترس نشانه ضعف است.
نشانه های مقاومت یا اجتناب در جلسه
سکوت طولانی یا پاسخ های تک کلمه ای.
پناه بردن به منطق به جای هیجان؛ «باید منطقی فکر کنیم.»
تغییر موضوع وقتی درمانگر به احساس نزدیک می شود.
خشم یا تدافعی شدن در برابر پرسش های درمانگر.
تمرکز وسواس گونه بر مشکلات بیرونی، مانند پول، کار و زمان، به جای رابطه.
نقش درمانگر در مواجهه با مقاومت
۱. تنظیم هیجانی درمانگر
درمانگر ممکن است در برابر سکوت یا خشم مراجع احساس ناتوانی کند. نخستین قدم این است که درمانگر هیجان خود را تنظیم کند و با همدلی باقی بماند.
۲. عادی سازی مقاومت
به جای دیدن مقاومت به عنوان مانع، آن را بخشی طبیعی از سیستم دلبستگی در نظر بگیرید:
«می فهمم سخت است درباره این احساس ها حرف بزنی؛ سال ها یاد گرفتی پشت آن ها پنهان شوی.»
۳. ایجاد امنیت تدریجی
ورود به دنیای هیجانی برای مراجع اجتنابی زمان بر است. درمانگر باید قدم به قدم و با احترام به سرعت مراجع پیش برود.
تکنیک های عملی برای درمانگران
تکنیک ۱: استفاده از تانگو در مقیاس کوچک
بازتاب لحظه ای تعامل:
«الان وقتی صحبت از احساس شد، موضوع را به کار تغییر دادی.»
این بازتاب به فرد کمک می کند متوجه اجتناب خود شود.
تکنیک ۲: اعتباربخشی به دفاع ها
به جای شکستن دیوار دفاعی، آن را معنا کنید:
«این دیوار سال ها کمکت کرده دوام بیاوری. حالا می خواهی امتحان کنی پشتش چه خبر است؟»
تکنیک ۳: توجه به بدن و نشانه های غیر کلامی
دست های گره خورده، نگاه پایین یا مکث طولانی می تواند سرنخ ورود به تجربه هیجانی باشد.
تکنیک ۴: لمس کوتاه هیجان
به جای فشار برای ورود کامل، تنها برای لحظه ای به هیجان اشاره کنید. این روش به فرد اجازه می دهد کم کم با احساسش آشنا شود.
تکنیک ۵: استفاده از رابطه درمانی
درمانگر می تواند از تجربه «اینجا و اکنون» استفاده کند:
«می بینم همین جا هم برایت سخت است با من تماس چشمی داشته باشی. انگار حتی اینجا هم نزدیک بودن خطرناک حس می شود.»
مثال های بالینی
مثال ۱: اجتناب پشت منطق
زوج: مریم و بهرام
بهرام همیشه منطقی پاسخ می دهد.
مریم احساس تنهایی می کند.
مداخله:
درمانگر به بدن بهرام اشاره می کند: «شانه هایت منقبض شد.»
بهرام اعتراف می کند: «می ترسم اگر احساس نشان بدهم، کنترل از دستم خارج شود.»
مریم پاسخ می دهد: «من ضعف نمی بینم، من نزدیکی می خواهم.»
مثال ۲: مقاومت با سکوت
زوج: لیلا و حمید
حمید ساکت است و لیلا ناراحت می گوید: «اینجا هم مثل خانه ساکت است.»
مداخله:
درمانگر سکوت را معنا می کند: «این سکوت پر از چیزهایی است که نمی گویی.»
حمید بعد از چند جلسه می گوید: «بچگی یاد گرفتم وقتی حرف می زنم، اوضاع بدتر می شود.»
لیلا با اشک پاسخ می دهد: «پس این سکوت بی تفاوتی نیست، زخم است.»
مثال ۳: مقاومت با خشم
زوج: نازنین و سعید
سعید وقتی بحث به احساس می رسد، عصبانی می شود.
مداخله:
درمانگر بازتاب می دهد: «خشم مثل پوشش است. زیر آن شاید ترس باشد.»
سعید می گوید: «می ترسم تحقیر شوم.»
نازنین پاسخ می دهد: «من نمی خواهم تحقیرت کنم، می خواهم بدانم چه حسی داری.»
مثال ۴: اجتناب فرهنگی
زوج: رویا و کامران
کامران می گوید: «مرد نباید گریه کند.»
مداخله:
درمانگر دفاع را اعتبار می دهد: «این باور به تو کمک کرده قوی بمانی.»
سپس او را به تجربه ای تازه دعوت می کند: «می خواهی اینجا امتحان کنی؟»
کامران می گوید: «گاهی حس تنهایی شدیدی دارم…»
رویا پاسخ می دهد: «این همان چیزی است که دلم می خواست بشنوم.»
نقش نهادهای آموزشی در تقویت این مهارت ها
انجمن هیجان مدار ایران (آیرفت)، به عنوان مرجع تخصصی آموزش درمان هیجان مدار در ایران، با همکاری مرکز بین المللی تعالی ICEEFT می تواند نقش پررنگی در آموزش کار با مراجعان مقاوم داشته باشد. آیرفت، مخفف انگلیسی انجمن هیجان مدار ایران، بستری فراهم می کند تا درمانگران بتوانند مهارت های خود را در مواجهه با اجتناب، مقاومت، سکوت، خشم و دفاع های هیجانی تقویت کنند.
این نقش می تواند شامل موارد زیر باشد:
برگزاری جلسات تخصصی درباره سبک دلبستگی اجتنابی.
ارائه نظارت های بالینی با بررسی ویدئوهای واقعی جلسات.
ایجاد بستر برای درمانگران ایرانی تا تجربه هایشان را درباره مراجعان مقاوم، به ویژه در فرهنگ مردسالار یا هیجان گریز، به اشتراک بگذارند.
کمک به درمانگران برای تبدیل مفاهیم نظری درمان هیجان مدار به مداخله های عملی و قابل استفاده در اتاق درمان.
این حمایت ها باعث می شوند درمانگران درمان هیجان مدار در ایران نه فقط تئوری، بلکه مهارت عملی و متناسب با فرهنگ بومی را یاد بگیرند.
جمع بندی
کار با مراجعان مقاوم یا اجتنابی یکی از پیچیده ترین بخش های درمان هیجان مدار است. اما با تنظیم هیجان درمانگر، عادی سازی مقاومت و استفاده از تکنیک های کاربردی مانند بازتاب چرخه، لمس کوتاه هیجان، توجه به بدن و رابطه درمانی، می توان به تدریج دیوار اجتناب را نرم کرد و فرد را به سمت تجربه امنیت عاطفی هدایت کرد.
در ایران، با تلاش های انجمن هیجان مدار ایران (آیرفت) و آموزش های رسمی مرکز بین المللی تعالی ICEEFT، درمانگران می توانند این مسیر را با مهارت و اطمینان بیشتری طی کنند و حتی در برابر چالش های فرهنگی خاص کشورمان نیز موفق تر عمل کنند.
